Wateroverlast aanpakken én drinkwater besparen… het kan! Zelfs op de meest complexe plaatsen

 

Het begint vaak hetzelfde. Een hevige regenbui. Straten die blank staan. Riolen die het niet meer aankunnen. Bewoners die hun kelder leegpompen. En gemeenten die zich afvragen: hoe lang houden we dit nog vol? Tegelijkertijd – soms weken later – ontstaat het tegenovergestelde probleem. Droogte. Verdrogende bodems. Zakkende funderingen. En een groeiende afhankelijkheid van kostbaar drinkwater. Het voelt tegenstrijdig. Maar in werkelijkheid gaat het om hetzelfde vraagstuk: we behandelen water nog steeds als iets dat we zo snel mogelijk moeten afvoeren. En precies daar ligt de sleutel tot verandering.

Een andere manier van kijken naar water

Steeds vaker ontstaat het besef dat regenwater geen probleem is, maar een kans. Niet iets om kwijt te raken, maar iets om te benutten. Niet een kostenpost, maar een waardevolle grondstof.

In gesprek

Dat is ook precies de gedachte achter De WaterBank: water lokaal vasthouden, opslaan en hergebruiken, zodat het een blijvende waarde krijgt in onze leefomgeving. Maar hoe doe je dat, juist in stedelijke gebieden waar ruimte schaars is en de bodem niet altijd meewerkt? De WaterBank brengt aanbieders van overtollig water in verbinding met lokale afnemers die een tekort aan water hebben. Dit doen we met en voor leden. Kennisdeling neemt een belangrijke plek in bij De WaterBank. En dus gaan we in gesprek met onze leden en maken we hierover een reeks. Deze keer gaan we in gesprek met Ger Pannekoek van Ecologisch Water Beheer (EWB). Zij ontwerpen, leveren en bouwen duurzame regenwatersystemen. EWB gaat voor een natuurlijke, circulaire en ecologische aanpak voor aanpassing aan het veranderende klimaat, zonder nieuwe problemen te creëren voor toekomstige generaties. Besparen is waar het allemaal om draait.

Vol van passie

Ger is oprichter van EWB en als echte ondernemende idealist vol van passie en gedrevenheid om de innovatie van zijn vader op te schalen tot één van de leidende circulaire systemen in klimaatadaptatie. Ger: “het bedrijf bestaat sinds drie jaar, maar de techniek die we gebruiken bestaat al langer. Mijn vader heeft de Rain Shell ontwikkeld en defgelopen 10 jaar hebben we veel onderzoek gedaan en de innovatie doorontwikkeld tot een bewezen techniek. Een aantal jaar geleden hebben we de opschaling handen en voeten gegeven door de oprichting van EWB Circular Rain. De Rain Shell wordt vooral toegepast in combinatie met hoog-capacitaire diepte infiltratie van EWB-partner Bronbemaling.com voor regenwaterbeheer op plekken met weinig ruimte en slecht doorlatende bodems: Fast High Volume Infiltration (FHVI). De combinatie van beide technieken staat bekend als de Schelpenbron.

Rode draad

Ger is actief betrokken bij landelijke kennisontwikkeling, onder andere via stichting O2dit, de Bouwtafel Waterzuinige Wijken, De WaterBank (Coöperatie) en de Expertgroep Circulair Water van de Water Alliance. Binnen deze samenwerkingen werken overheden, kennisinstellingen en marktpartijen aan heldere randvoorwaarden voor regenwaterhergebruik. De rode draad die daaruit naar voren komt:
✔️ regenwaterhergebruik is kansrijk
✔️ mits goed ontworpen, beheerd en gemonitord
✔️ en met een strikte scheiding tussen drinkwater en andere waterstromen

Op de vraag wat Ger inbrengt, vertelt hij direct enthousiast over de Schelpenbron: “Hiermee maken we het mogelijk om hemelwater zelfs in de moeilijkste omstandigheden, ook bij weinig ruimte en slecht doorlatende bodems, lokaal te verwerken. Hiermee voorkomen we wateroverlast, zonder dat we het water echt afvoeren. Maar het is ook een veilige, duurzame waterbron voor niet-drinkbare doeleinden om zo kostbaar drinkwater te besparen. Het systeem is ontworpen om in te spelen op de gevolgen van klimaatverandering. Het helpt piekbuien op te vangen (wateroverlast voorkomen) en slaat dit water tegelijkertijd op om droogte en verzilting tegen te gaan. Daarnaast is het circulair, doordat het natuurlijke materialen inzet die het milieu niet belasten en materiaal bespaart door het natuurlijk systeem te benutten.”

Hoe werkt dit systeem en wat zijn de belangrijkste kenmerken?

• De Rain Shell: Dit is een gepatenteerd, onderhoudsarm systeem. Het maakt gebruik van een filter op basis van natuurlijke, hernieuwbare materialen zoals schelpen en een mineralenmix. De Rain Shell kan worden ingezet om water te bergen tegen overlast, het te zuiveren en als primaire bron voor hergebruik.
• Fast High Volume Infiltration: In plaats van water bovengronds op te slaan, wordt het overtollige regenwater via verticale bronnen direct naar het best infiltrerende punt in de diepe ondergrond geleid en opgeslagen. Dit gebeurt afhankelijk van de locatie op ca 10 tot 30 meter diepte en zonder te pompen. De diepe ondergrond werkt als overstort en lediging voor de Rain Shell. Het maakt het mogelijk om de Rain Shell compacter aan te leggen en functioneert niet als primaire bron, maar als back-up bij lange droge periodes.
• Doelgericht hergebruik: Het gezuiverde water kan worden ingezet voor toepassingen waar geen drinkwaterkwaliteit voor nodig is, zoals het doorspoelen van toiletten, het beregenen van sportvelden, of als blus- en proceswater.

Toepassingen in de praktijk:

• Sportvelden: Het systeem wordt gebruikt om sportvelden in bijvoorbeeld Goes, Amsterdam en Haarlem klimaatbestendig te maken door het opvangen van water om wateroverlast in de omgeving te beperken en water beschikbaar te maken voor verdamping, beregening of het doorspoelen van toiletten.
• Grote utiliteitsbouw: Het internationale hoofdkantoor van Fugro heeft een grote Schelpenbron geïntegreerd tussen de funderingspoeren van de nieuwe parkeergarage. Dit om honderden kubieke meters regenwater te bufferen en te zuiveren voor het bergen van hevige buien, het besparen van drinkwater en het aanvullen van grondwater.
• Zeeuwse gemeenten als leverancier voor lokale landbouw, toerisme, natuur en industrie; bij rioolvervangingsproject ook stap voor stap werken aan het aanvullen van de zoetwatervoorraad. Ger: ”Een van de meest veelbelovende oplossingen zijn schelpen. De zogenoemde schelpenbron is een ondergronds systeem dat regenwater niet alleen opvangt, maar ook zuivert en terugbrengt in de bodem. Geen zichtbaar bassin, geen grote ingrepen in de openbare ruimte, maar een slimme laag onder de stad. Wanneer het regent, stroomt water van daken, straten en pleinen naar het systeem. Daar gebeurt iets bijzonders:
  – Het water wordt tijdelijk opgeslagen;
  – Het wordt op natuurlijke wijze gezuiverd door schelpen en mineralen;
  – En vervolgens langzaam teruggegeven aan de bodem – of hergebruikt waar nodig.

Wat normaal een piekbelasting zou zijn voor het riool, wordt zo omgezet in een gecontroleerde en waardevolle waterstroom. Dit vraagt om een andere, meer integrale benadering en ook een andere manier van financiering. In plaats van korte termijn moet ook dit gedeelte integraler worden opgepakt. Hierbij kunnen verschillende belanghebbenden meebetalen aan oplossingen. Dit levert op lange termijn meer maatschappelijke waarde (bedrijvigheid, economische ontwikkeling, houdbaarheid/levensvatbaarheid waterintensieve sectoren zoals de landbouw en toerisme)

De kracht van de natuur, versterkt door techniek

Het is een combinatie van eenvoud en slim ontwerp. Schelpen blijken van nature uitstekende waterbuffers te zijn. Door hun open structuur kunnen ze grote hoeveelheden water opslaan en tegelijkertijd vervuiling opnemen of afbreken. Waarom verzinnen we allemaal technische oplossingen, met een veel grotere milieu-impact als de natuur de oplossing al voorhanden heeft? Achter de schelpen zit een laag mineralen die zelfs opgeloste vervuilingen uit het water filtert. Het resultaat: water dat schoon genoeg is om veilig terug de bodem in te gaan en van mooie kwaliteit om nuttig te gebruiken voor allerlei toepassingen.

En waar de bodem het zelf niet aankan – bijvoorbeeld in klei of veengrond – helpt de FHVI-techniek om water dieper de grond in te brengen en het natuurlijk systeem te benutten voor afvoer en opslag. Zo blijft het systeem ook werken waar andere oplossingen falen. Het geheel is grotendeels natuurlijk, circulair en onderhoudsarm. En misschien nog wel belangrijker: het werkt op lange termijn.

Water krijgt weer waarde

Wat hier gebeurt, gaat verder dan techniek. Het verandert de rol van water in onze leefomgeving. In plaats van:

• water afvoeren
• water opslaan in dure infrastructuur
• water later opnieuw winnen
  … ontstaat een nieuw principe:

➡️ water blijft waar het valt, maar overlast wordt voorkomen
➡️ water wordt gezuiverd en vastgehouden
➡️ water wordt opnieuw benut
➡️de diepe ondergrond wordt benut om veel meer water te verwerken dan normaal gesproken mogelijk met onze ondergrond vol met kabels en leidingen.

Hoe gaat dat in de praktijk?

In Wijster staat het brandweeropleidings- en oefencentrum Noord Nederland (BON). Op deze locatie wordt afstromend hemelwater van de rijbaan opgevangen en gezuiverd in een Rain Shell©. Na zuivering zorgt een FHVI-bron ervoor dat overtollig water in de diepe ondergrond wordt afgevoerd. Dezelfde watervoerende laag wordt ook benut om het systeem aan te vullen tijdens langere periodes van droogte, zodat er altijd voldoende bluswater beschikbaar is, zonder dat er drinkwater bijgeschakeld hoeft te worden. Het project dient als voorbeeld om te laten zien hoe je in de bebouwde omgeving of op parkeerplaatsen bij natuurgebieden bluswaterbuffers kunt realiseren met regenwater als bron. Tot de aanleg van de Rain Shell© was het hiervoor afhankelijk van de ringleiding van het nabijgelegen Attero en een geboorde put, maar de kwaliteit en capaciteit hiervan liet te wensen over.

Slim omgaan met extreme neerslag in krappe binnenstedelijke ruimte: het Schelpenbron-project in Horst aan de Maas

Ander voorbeeld is de herinrichting van de Schoolstraat in het centrum van Horst. Dit project bracht één grote uitdaging met zich mee: ruimtegebrek. Variantenstudies in de voorbereidingsfase maakten al snel duidelijk dat gangbare infiltratievoorzieningen onvoldoende capaciteit boden om een maatgevende bui van 100 mm op locatie te verwerken. En juist dat is hier noodzakelijk: het gebied bestaat grotendeels uit verhard oppervlak, terwijl bewoners herhaaldelijk wateroverlast en schade aan hun woning hebben ervaren.

Robuuste oplossing

Samen met Syntraal, gemeente Horst a/d Maas en Bronbemaling.com ontwikkelde EWB een passend ontwerp dat binnen deze beperkingen wél werkt. Om binnen deze beperkte ruimte toch een robuuste oplossing te realiseren, is gekozen voor de Schelpenbron: Dankzij deze slimme combinatie is het gelukt om een capaciteit van 973 m³ per uur te realiseren — met veel minder ruimtebeslag.

Een fonds voor co-financiering

De oplossing lijkt vaak zo simpel… technisch gezien. Maar in de praktijk zijn er toch vaak hobbels om te nemen. BON gebruikt het systeem bijvoorbeeld nog niet actief genoeg, want het ontbreekt ze op dit moment aan de middelen om het water via een persleiding op de bluslocatie te krijgen. Dit aspect was niet meegenomen in het oorspronkelijke ontwerp, omdat het ging om een onderzoekspilot als onderdeel van TKI Watertechnologie.

Bredere kijk

Ger: ”Te veel en te vaak wordt gekeken naar de business case op basis van alleen de drinkwaterprijs. Maar de praktijk vraagt vaak om een bredere kijk en slimme financial engineering. Soms zijn er onvoldoende middelen om een goede business case te maken, maar veelal ontbreekt het er aan dat andere baten of vermeden kosten meegenomen worden in de afweging. Ik pleit ervoor dat onzekerheden en risico’s worden weggenomen. Dit kan door in projectontwikkeling niet alleen naar de techniek te kijken, maar ook slimme capaciteit in te zetten op het gebied van financiering en middelen beschikbaar het wegnemen van technische, financiële én juridische hobbels. Er is meer capaciteit, geld en andere middelen nodig om niet alleen te praten over drinkwaterbesparing, maar ook echt tot realisatie over te gaan. Niemand is bereid om in de tussenstappen te investeren. Eigenaren moeten dat deels zelf doen, eventueel met co- financiering. Daar zie ik nog een rol voor de WaterBank; om een fonds op te zetten om al die projectontwikkelingskosten te co-financieren. Zo krijg je meer in financierbare waterprojecten die echt uitgevoerd kunnen worden.”

Discussie waard

Ger vindt net als De WaterBank dat water een waardevolle grondstof is. “Het probleem is alleen dat de drinkwaterprijs is te goedkoop is. Voor industriële gebruikers en voor grootverbruikers. De eerste 50 liter mag goedkoop zijn, maar daarna? Daar mag ook een keer de discussie over gaan. En moeten grootverbruikers wel voor dezelfde prijs drinkwater kunnen inkopen?”

De schelpenbron als bouwsteen van De WaterBank

Ger: “Je zou de schelpenbron kunnen zien als een praktisch instrument binnen de visie van De WaterBank. Waar De WaterBank het grotere systeem vertegenwoordigt – het denken in waterwaardeketens en lokale waterbalansen – biedt de schelpenbron een concrete manier om dat in te vullen.” Samen brengen ze een aantal belangrijke principes tot leven:

1. Lokaal vasthouden; water blijft in het gebied, in plaats van afgevoerd te worden naar elders.
2. Circulair gebruik; Regenwater wordt opnieuw ingezet, bijvoorbeeld voor groenvoorziening of onderhoud.
3. Aanvullen van het grondwater; Water verdwijnt niet uit het systeem, maar versterkt het juist.
4. Minder druk op infrastructuur; Riolen en zuiveringsinstallaties worden ontlast, wat kosten en energie bespaart.
5. Duurzame gebiedsontwikkeling; Met natuurlijke materialen, lage milieu-impact en zelfs CO₂-opslag draagt het systeem bij aan klimaatdoelen.

Voor De WaterBank betekent dit:

• meer mogelijkheden om waterstromen te koppelen
• meer plekken waar water kan worden opgeslagen en hergebruikt
• en een stevig fundament voor een circulair watersysteem

De stad van morgen

Stel je een stad voor waarin regen geen probleem meer is. Waar water niet door het riool verdwijnt, maar onder je voeten wordt opgeslagen. Waar droge periodes minder impact hebben, omdat er een lokale buffer is. Waar infrastructuur niet alleen functioneel is, maar ook bijdraagt aan ecologie en klimaat. Die stad komt niet vanzelf. Maar oplossingen zoals de schelpenbron en De WaterBank die verschillende partijen kan samenbrengen komt dit een stuk dichterbij.

Tot slot

De uitdaging van vandaag is helder: omgaan met extremen in water. Ger: “De toekomst van water begint onder onze voeten! We zetten ons net als De WaterBank in voor een systeem van bouwen waarin water niet langer een risico is, maar een waardevolle en herbruikbare bron. Maar vooral voor integrale oplossingen, die meerdere vliegen in één klap slaan. De schelpenbron laat zien hoe dat eruit kan zien.”
De WaterBank ondersteunt hier graag bij en is trots op haar leden, zoals EWB.